Berberine

In deze blog ga ik het hebben over een veelbelovend supplement met de naam berberine. De beloften over dit supplement zijn niet van de lucht. Het wordt de ‘natuurlijke Ozempic’ genoemd en de ‘natuurlijke metformine’. Of dat allemaal waar is, gaan we in deze blog onderzoeken. Want hoe kan één supplement nu de insulinegevoeligheid verbeteren, de bloedsuikerspiegel verlagen, cholesterol verlagen, je gewicht verlagen, infecties afremmen en zelfs bij of voor kanker een remedie zijn? Klinkt te mooi om waar te zijn, toch? In ieder geval is er veel wetenschappelijk onderzoek naar dit supplement gedaan, dus ik ga mijn best doen de zin van de onzin te onderscheiden. Dit is een blog die in ieder geval interessant is voor iedereen met diabetes, metabool syndroom en overgewicht. Ik structureer deze blog in de volgende paragrafen:

De ontdekking van berberine

Functies van berberine

Problemen door deze functies

Suppletie en doseringen

De ontdekking van berberine

Nee, het gaat hier niet over het ontdekken van een stofje, zoals bij andere vitamines en mineralen. In dit geval is het gebruik overgewaaid uit de Chinese en Ayurvedische kruidengeneeskunde. In het Oosten wordt het dus al eeuwen gebruikt voor tal van gezondheidsproblemen. Tegenwoordig is het in het Westen ook een populair voedingssupplement aan het worden, niet in het minst door enkele unieke eigenschappen.

Berberine is afkomstig van de zuurbes (Berberis vulgaris of Berberis agatis). Dat is een winterharde, doornige struik van één tot vier meter hoog. In het voorjaar bloeit hij met trossen kleine, geel-oranje bloemetjes die sterk geuren en veel bijen aantrekken. Aan de struik groeien felrode bessen waar vooral vitamine C in zit. Deze bessen zijn eetbaar en erg populair in de Oosterse keuken. Ze worden gebruikt als smaakmaker in rijst en ook wordt er jam, sap of siroop van gemaakt. Je kunt ze een beetje vergelijken met rozenbottels.

De meeste berberine treffen we aan in de wortels en in de bast van de struik. Als je de bast of wortel doorsnijdt, dan zie je meteen een felgele kleur. Dit is de berberine, de werkzame stof waar het om gaat. Die stof smaakt bitter en dus niet zomaar voor consumptie geschikt. Het is in ieder geval een van nature voorkomende verbinding die door middel van speciale technieken uit de plant wordt geëxtraheerd. Als je ooit goudseelthee hebt gedronken, weet je waar ik het over heb; dat is thee van berberine.

In pilvorm is berberine dus beschikbaar als supplement, te herkennen aan de felgele kleur. Pas sinds een jaar of tien heeft het Westen deze stof ontdekt en sindsdien verschijnen er ‘aan de lopende band’ studies naar; van diabetes tot kanker en van artritis tot het behandelen van infecties. Want één ding is wel duidelijk; als het al eeuwen in het Oosten gebruikt wordt, wordt het dan geen tijd om er in het Westen ook eens naar te kijken?

Sowieso moet je weten dat berberine slecht wordt opgenomen in de bloedbaan. Er zijn schattingen dat dit slechts 1% is. De rest blijft in je darmen. Dat is dan ook het wonderlijke van berberine; het werkt vaak indirect via je darmen, darmwand en darmbacteriën. Echt bijzonder om te constateren dat die darmen zo belangrijk zijn en dus met recht het tweede brein worden genoemd.

Ik zal eerst een opsomming geven van eigenschappen die aan berberine worden toegeschreven. Even verderop zal ik voor de belangrijkste eigenschappen de wetenschappelijke onderbouwing geven en uitleggen hoe berberine dan werkt. Hier komt de opsomming:

• Antimicrobieel;
• Antioxidant;
• Antikanker;
• Antiviraal;
• Anti-parasitair (met name giardia);
• Anti-Helicobacter pylori;[1]
• Antibloedingen;
• Antigewrichtspijn;
• Anti-infecties;
• Anti-mutageen;
• Diuretische effecten (vochtafdrijvend).

Het is ook getest voor de behandeling van chronische cholecystitis (galblaasontsteking), evenals bij niet-alcoholische leververvetting, pijn bij (reumatoïde) artritis, artrose en andere reumatische aandoeningen. In meerdere studies is aangetoond dat berberine de bloedsuikerspiegel kan verlagen en helpt bij het beheer van diabetes. Het verlaagt cholesterol. Het kan triglyceriden verlagen. Het kan de bloeddruk verlagen. Het kan bacteriële infecties bestrijden. En zo kan ik nog wel even doorgaan. Echt een indrukwekkende lijst! Tijd om de belangrijkste functies en de onderbouwing ervan aan een kritische blik te onderwerpen.

Functies van berberine

Als je alles overziet, dan valt vooral op dat berberine effecten heeft op onze stofwisseling. Van het verbranden van vetten en suikers tot het aanmaken van energie uit voeding.

Gezond bloedsuiker

In een gerandomiseerde studie onder 70 volwassenen werd onderzocht in hoeverre berberine een effect had op de bloedsuikerwaarden.[2] De onderzoekers keken naar de nuchtere bloedsuikerspiegel, de orale bloedsuikertest (2hPG), de gemiddelde bloedsuikerspiegel over drie maanden (HbA1C) en de insulineresistentie (HOMA-IR). De deelnemers kregen driemaal daags 300 mg berberine. In slechts 13 weken daalde HbA1C van 42 mmol/mol naar 40 mmol/mol. De HOMA-IR nam aanzienlijk af in de berberinegroep, wat betekent dat de cellen weer gevoeliger werden voor insuline. Ook de piek in bloedsuiker twee uur na een maaltijd (2hPG) werd drastisch lager. Jammer dat de studie zo kort was. Want wat zou er over een jaar gebeurd zijn? Terzijde: in internationale onderzoeken kom je nog vaak HbA1C-waarden als percentages tegen. Sinds 2010 gebruiken ze in Nederlandse laboratoria mmol/mol als waarde. Een goede HbA1C-waarde (Nederlandse norm) is 34 tot maximaal 39. Als je prediabetes hebt, zit je op een waarde van 42 en bij diabetes op 53 en hoger.

In een andere studie vergeleken ze berberine (3 x 500 mg) met metformine (3 x 500 mg).[3] Metformine wordt bijna altijd voorgeschreven als er sprake is van diabetes. De middelen hadden een vergelijkbaar effect op de relevante waarden. Berberine had echter ook effect op de triglyceridenwaarden en cholesterol in het bloed. Bovendien zorgde het gebruik van berberine voor het afnemen van de tailleomvang en een bescheiden BMI-verlaging. Het belangrijkste verschil tussen beide middelen zit hem natuurlijk vooral in bijwerkingen.

Gezond hart en hartritme

Ook op het gebied van hart- en vaatziekten zijn er onderzoeken gepubliceerd. Zo kwam ik een gerandomiseerde studie tegen naar het cardiovasculaire effect van berberine bij 84 mannen met hyperlipidemie en/of hoog cholesterol. Bij een inname van totaal 1000 mg per dag zagen de onderzoekers een daling van het totale cholesterol en het LDL-cholesterol. Als ’bijvangst’ bleek dat het testosterongehalte bij deze mannen steeg, in tegenstelling tot onderzoek bij vrouwen waar het testosterongehalte juist daalde.[4] In een andere studie uit 2016 constateerde men dat berberine een gunstig effect heeft op hartfalen, hoge bloeddruk, hyperlipidemie, insulineresistentie en bloedplaatjesaggregatie (stolling).[5]

Vervolgens hebben we een andere onderzoekstudie over berberine voor de behandeling van hartritmestoornissen met de naam ‘premature ventriculaire contracties (PVC’s)’.[6] Ze noemen dit ook wel ventriculaire extrasystolen of overslagen. In dit geval trekt de hartkamer te vroeg samen zonder dat die helemaal gevuld is met bloed. Hierdoor ontstaat een tijdelijke ‘stop’ alsof het hart tijdelijk even stilstaat. Daarna volgt een harde klap om het overtollige bloed van de tijdelijke stilstand weg te pompen. Meestal is deze aandoening onschuldig, maar altijd een reden om dit door een cardioloog na te laten kijken. Blijkt dat het inderdaad om een onschuldige ritmestoornis gaat, dan kan dit komen door een tekort aan magnesium, te veel stress of cafeïne. Berberine kan in ieder geval helpen vanwege de werking op de kaliumkanalen. Mensen met deze ritmestoornissen krijgen vaak diltiazem of verapamil of bètablokkers voorgeschreven.

Opvallend in deze studie was ook dat ze hebben gekeken naar het effect van anti-aritmica in combinatie met berberine. Het onderzoek resulteerde in de suggestie dat berberine een veilige en effectieve methode is bij hartritmestoornissen. Combineerden ze medicijnen met berberine, dan nam de effectiviteit verder toe. Bij mensen die niet tegen deze medicijnen kunnen vanwege de (vele) bijwerkingen bleek berberine een goede alternatieve therapie. Dus mocht je niet tegen deze medicijnen kunnen, denk dan eens aan berberine.

Gezonde vaten

Hoe vermindert berberine eigenlijk het risico op de ontwikkeling van atherosclerose? Er zijn meerdere verschillende mechanismen die je kunt zien. Een mechanisme hebben we al besproken: effect op bloedvetten. Daarnaast heeft berberine effect op je flinterdunne vaatwand (endotheel). Zo vermindert het ontstekingen en het afsterven van deze cellen, reduceert de oxidatieve stress en verbetert het de productie van stikstofoxide. Stikstofoxide is een krachtige vaatverwijderaar. Als je bloedvaten niet goed kunnen uitzetten of verwijden, stijgt je bloeddruk. Stikstofoxide (NO) is een nog niet zo lang geleden ontdekt stofje dat zorgt voor vaatverwijding. Berberine stimuleert de productie van dit stofje.

We weten ook dat berberine effect heeft op macrofagen. Deze witte bloedcellen reageren op ontstekingssignalen van de endotheelcellen en zetten vervolgens een ontstekingsreactie in gang. Eenmaal in de vaatwand proberen macrofagen de veroorzaker (oxLDL) op te ruimen en veranderen dan in schuimcellen. Daardoor wordt de ontstekingsreactie nog groter en krijg je een chronische ontsteking in je vaten met de daarbij onvermijdelijke plaquevorming. Berberine vermindert de vorming van schuimcellen en verhoogt zodat de macrofagen het opgeslagen oxLDL beter kunnen verwerken, zonder direct allerlei ‘hulptroepen’ in te roepen.

We weten ook dat berberine een effect heeft op de vasculaire gladde spiercellen en op bloedplaatjes die de stolling veroorzaken. Berberine remt het samenklonteren van bloedplaatjes en de werking van trombine. Je kunt dus stellen dat berberine een bloedverdunnend effect heeft. Al deze eigenschappen kun je teruglezen in het onderzoek van deze voetnoot.[7]

Gezonde darmwand

Er is een belangrijke stof die een grote rol speelt bij gezonde darmen: butyraat. Butyraat (boterzuur) wordt in gezonde darmen geproduceerd door goede darmbacteriën die afbreekbare voedingsvezels fermenteren. Butyraat (een korteketenvetzuur) is de primaire energiebron voor de cellen die de binnenkant van je dikke darm bekleden. Het houdt de darmwand gezond en sterk. Daarnaast stimuleert butyraat de aanmaak van eiwitten die de verbindingen tussen de darmcellen sluiten, waardoor schadelijke stoffen minder snel in de bloedbaan lekken. Ook is butyraat ontstekingsremmend in de darmen en ondersteunt het je immuunsysteem. Tenslotte (en hier heb je weer een link met berberine) stimuleert butyraat de natuurlijke afgifte van het darmhormoon GLP-1.  Samengevat zit het dus zo:

Berberine → verhoogt aanwezigheid butyraatproducerende bacteriën → vezels worden effectiever afgebroken → meer butyraat → verhoging GLP-1-hormoon: stimulering insuline, remmen eetlust, vertraging maaglediging, bitterreceptoren activeren, AMPK activeren.

Dit is dus hetzelfde effect als Ozempic, maar dan op natuurlijke en mildere wijze.

Aanmaak van energie

In relatie tot (het voorkomen van) kanker vind ik de meest fascinerende eigenschap van berberine dat het de hoofdschakelaar van onze stofwisseling activeert. Waar heb ik het dan over? Dat gaat over AMPK met de ingewikkelde naam 5’ adenosine monophosphate. Vergeet die naam verder maar; ik schrijf wel gewoon AMPK op. Je moet AMPK zien als de metabole hoofdschakelaar in onze cellen. Als je bekend bent met de inhoud van de blog over vermoeidheid, weet je dat energie in de mitochondriën wordt aangemaakt. En wat doet AMPK nu? Dat enzym functioneert als een energiesensor in de cellen. Als dit enzym wordt geactiveerd, gaan je spiercellen meer glucose opnemen uit het bloed en verbetert het de insulinegevoeligheid direct. Tegelijkertijd remt het de aanmaak van glucose in de lever. 'Maar', hoor ik je denken, 'energie wordt toch aangemaakt in de mitochondriën en daar zit toch geen AMPK in?' Scherp! Ik zal het je uitleggen.

Wanneer je cellen hard moeten werken, veel energie verbruiken of wanneer je sport of vast, moeten de mitochondriën ook harder werken om energie aan te maken. Als de mitochondriën de vraag naar ATP niet genoeg kunnen bijbenen, stijgt de hoeveelheid AMP (verbruikte energie door de mitochondriën). AMPK voelt deze stijging en registreert zo dat de batterij van de cel leeg raakt. Het is juist de werking van Complex I waar berberine werkt. Het stofje zorgt ervoor dat de ATP-productie even daalt. Deze daling wordt geregistreerd door AMPK. Dan gaat het AMPK-alarm af! Vervolgens gebeuren er twee, zeer belangrijke dingen:

1. AMPK activeert eiwitten (PGC-1alpha) die de cel de opdracht geven om splinternieuwe, gezonde mitochondriën aan te maken en supercomplexen te vormen! Meer (gezonde) mitochondriën betekent dat je cellen efficiënter vetten en suikers kunnen verbranden;

2. AMPK spoort beschadigde, oude of slecht werkende mitochondriën op die te veel oxidatieve stress (radicalen) produceren. Het geeft de cel de opdracht om deze ‘vuile fabriekjes’ af te breken en te recyclen.

Stoffen zoals berberine ‘bootsen’ in feite een milde energiecrisis na in de cel. Door deze gecontroleerde stress wordt AMPK geactiveerd, wat je mitochondriën dwingt om te verjongen, efficiënter te worden en de verbranding van vet en suiker fors op te schroeven. Wauw! Als je dit in relatie brengt met de metabole therapie over (het ontstaan van) kanker, dan is dit een eureka-moment! Hoezo?

Kanker → beschadigd DNA → productie vrije radicalen → beschadigde mitochondriën → gebrekkige verbranding (aerobe glycolyse).

In feite stimuleert AMPK de hele energieproductie door meer suiker uit het bloed in de cel te trekken (GLUT4-transporters) en de glycolyse (omzetting van glucose) enorm te versnellen via het enzym PFK-2 en het enzym PDH. Bovendien stimuleert AMPK de vetzuurverbranding.

Gezond metabolisme

Dat berberine een effect heeft op de stofwisseling is je inmiddels wel duidelijk. Vandaar dat onderzoekers in een review keken naar de impact van berberine op vijf verschillende situaties die allen te maken hebben met een ongezond metabolisme.[8]

• Obesitas;
• Niet alcoholische leververvetting;
• Hyperlipidemie;
• Jicht (en daardoor veroorzaakte artritis);
• Diabetes.

Wat vonden ze per onderdeel?

Obesitas

Berberine hielp om het totale lichaamsgewicht te verminderen, de productie van vet te verminderen en de verbranding van bruin vet te activeren. Dit punt vraagt wel om een toelichting. We hebben namelijk twee soorten vet: wit en bruin. Het witte vet is het bekende vet dat we opslaan onder de huid en rond de organen (buikvet). Het dient als energieopslag voor tijden van schaarste. Te veel wit vet leidt tot overgewicht en insulineresistentie. Bruin vet daarentegen dankt zijn kleur aan een enorme hoeveelheid mitochondriën en een rijke doorbloeding. In plaats van energie op te slaan, werkt bruin vet als een ingebouwde kachel. Het verbruikt calorieën om je lichaamstemperatuur op peil te houden (thermogenese). Wanneer dit vet wordt geactiveerd, haalt het in hoog tempo glucose en vetzuren uit de bloedbaan om deze te verbranden. Dat dit een voordeel oplevert bij obesitas, zal duidelijk zijn. Berberine activeert AMPK dat op haar beurt ervoor zorgt dat het bruine vet harder gaat werken en zelfs het witte vet kan omzetten naar bruin vet. Dat witte vet heeft overigens nog een vervelende werking. Bij overgewicht raakt wit vetweefsel verhard (fibrose) en slecht doorbloed. Daardoor lopen die cellen vast en kunnen suiker niet meer opslaan. Door de chronische overbelasting raken de vetcellen ook ontstoken (laaggradig) door TNF-alpha en IL-6. Berberine remt deze ontstekingstrajecten die ook ten grondslag liggen aan aderverkalking en diabetes type 2. Tenslotte heeft berberine ook effect in de darmen.

We weten inmiddels dat de darmen een belangrijke rol spelen bij obesitas. Dus ook via die route ontstaan er effecten. Wat doet berberine dan precies in die darmen? Wel, het verandert de samenstelling van de darmbacteriën. Omdat berberine relatief slecht opgenomen wordt in het bloed, blijft het grootste gedeelte in de darmen zitten waar het zeer actief is. In het geval van overgewicht, stimuleert berberine de afscheiding van het GLP-1-hormoon, het darmhormoon dat ook door medicijnen zoals Ozempic wordt nagebootst. Daardoor stijgt de insuline-afgifte door de alvleesklier en vertraagt de maaglediging.[9]

In dit kader moet ik het ook over gewichtstoename hebben als gevolg van medicijngebruik. Bepaalde medicijnen hebben een directe, ontregelende invloed op de glucose- en vetstofwisseling. De mate van het risico hangt sterk af van de specifieke medicatiegroep.

1. Antipsychotica als Olanzapine, Clozapine, Quetiapine, Risperidon;
2. Antidepressiva (TCA’s) als amitriptyline of nortriptyline;
3. Antidepressiva (SSRI’s) als Fluoxetine, Sertraline en Paroxetine;
4. Diuretica (plaspillen) als hydrochloorthiazide of chloortalidon;
5. Bètablokkers als Metoprolol of Atenolol.

De mechanismen zijn per groep medicijnen verschillend, maar in het kort komt het hierop neer dat ze allemaal op een of andere manier de normale stofwisseling (zelfs blijvend) kunnen beschadigen waardoor je op termijn diabetes ontwikkelt. Of juist ondergewicht…

Leververvetting

Berberine vermindert de ophoping van vet in de lever en het vermindert de leververvetting zelf (hepatosteatose). Het vermindert ook leverontsteking en oxidatieve stress in de lever. Hoe dit werkt? Wel ik schreef net al dat berberine een effect heeft op de samenstelling van bacteriën in de darmen. Je hebt in gezonde darmen verschillende soorten micro-organismen. Er zijn echter soorten die niet zo goed zijn voor je. Zij produceren een verbinding die lipopolysacchariden (LPS) worden genoemd. Het is aangetoond dat lipopolysacchariden de darmwand beschadigen waardoor een ‘lekke darm’ ontstaat. De openingen zijn te groot geworden. Als die lipopolysacchariden door de darmwand glippen, reizen ze naar de lever. Vervolgens krijg je vetafzetting in de lever of nog erger. Dus doordat berberine het microbioom verandert, maak je minder lipopolysacchariden aan, kan je darmwand herstellen en blijft je lever schoon.

Hyperlipidemie

Weleens van hyperlipidemie gehoord? Letterlijk betekent dit dat je bloed te veel vet bevat. Dat vet bestaat uit triglyceriden en cholesterol. Nu is de wetenschap over cholesterol verre van betrouwbaar. De heersende consensus is dat cholesterol de opmaat zou zijn naar plaquevorming en daardoor naar hart- en vaatziekten. Maar dat is zeer dubieus. Wat cholesterol en triglyceriden wel gemeen hebben, dat het vetachtige stoffen zijn en daardoor niet zomaar door het waterige bloed kunnen worden getransporteerd. Ze moeten worden gekoppeld aan een lipoproteïne. Die namen ken je dan wel: LDL, HDL en dat soort afkortingen. De triglyceriden zijn wel een belangrijke marker. Als je vet eet, wordt dat via de darmwand en het lymfestelsel direct (dus buiten de lever om) in je bloedbaan gebracht. De rest van de triglyceriden komt uit je lever door een overschot aan suikers of alcohol. De optelsom van die beide ‘bronnen’ zie je terug in je triglyceriden-bloedwaarde. Als die te hoog is, kun je problemen krijgen.

De oorzaken voor hyperlipidemie zijn:

• Leefstijl en voeding:
  • Snelle koolhydraten en suikers (via de lever-route);
  • Alcoholconsumptie (via de lever-route);
  • Overgewicht en te weinig beweging;
• Medische aandoeningen:
  • Diabetes type 2 en metabool syndroom;
  • Trage schildklier;
  • Nier- en leverziekten (waaronder leververvetting);
• Medicijngebruik:
  • Bètablokkers;
  • Corticosteroïden (prednisolon/ontstekingsremmers);
  • Oestrogenen (anticonceptiepil of hormoontherapie);
  • Diuretica (plaspillen);
• Genetische aanleg.

Bij lipidenstoornissen is berberine dus een volledig natuurlijke en veilige oplossing. Naar nu blijkt, komt dat dus enerzijds door de gunstige werking in de darmen voor je lever en anderzijds dat berberine ervoor zorgt dat er meer LDL-receptoren in de lever worden verhoogd. Daardoor kan de lever effectiever meer LDL uit het bloed halen (waardoor de transportcapaciteit vermindert). Terzijde: dit is ook de werking van de nieuwste cholesterolverlagers (PCSK9-remmers) met namen als alirocumab (Praluent) en evolocumab (Repatha). Daar kun je beter maar bij weg blijven. Samengevat wat we in ieder geval van berberine kunnen zeggen: het is aangetoond dat het totale cholesterol en triglyceriden verlaagt en de balans tussen LDL en HDL verbetert.

Jicht

Dan hebben we jicht. We weten dat de toediening van berberine het urinezuur kan verlagen en als je op zoek bent naar iets natuurlijks om jezelf te ondersteunen, kun je overwegen om met je arts te praten over het gebruik van berberine. Berberine versnelt de uitscheiding van urinezuur via de nieren, dus het helpt je lichaam om overtollig urinezuur kwijt te raken. Het vermindert eveneens het enzym xanthine-oxidase. Dat enzym zorgt juist voor de vorming van urinezuur. Blok je dat min of meer af, dan vermindert dat de mogelijkheid om urinezuur te vormen. Maar we weten ook uit een subjectieve parameter dat het de gewrichtsontsteking vermindert.

Diabetes

Uit al het voorgaande wordt wel duidelijk dat berberine een enorm effect heeft bij (het voorkomen van) diabetes. Zelfs als je al op weg bent om diabetes te krijgen (prediabetes), is dit supplement een enorme krachtpatser. Ik vat de functies op je bloedsuiker samen:

• Verbetering van de insulineproductie;
• Reduceert de kans op insulineresistentie;
• Verlaagt gluconeogenese (productie van glucose door de lever);
• Verbetert de glucoseopname door de cellen;
• Stimuleert de productie van energie door AMPK, waardoor minder suiker in de bloedbaan;
• Helpt je cellen om glucose sneller af te breken (opnieuw door AMPK);
• Vermindert ontstekingen, met name door te hoge bloedsuiker;
• Remt het enzym alfa-glucosidase dat suikers snel afbreekt in de dunne darm. Daardoor minder suikerpieken en meer voeding voor darmbacteriën om butyraat aan te maken;
• Remt het enzym DPP-4 dat GLP1-hormoon afbreekt (= langer verzadigd);
• Remt het enzym PTP-1B in je cellen dat insuline (en leptine) blokkeert, waardoor de insulineresistentie afneemt.

In dit kader zal ik ook het verschil uitleggen tussen het vaak voorgeschreven medicijn metformine bij diabetes en berberine. Metformine is de standaardbehandeling bij diabetes. Tegenwoordig hoor je zelfs geluiden als dat het anti-veroudering en levensduur verlengend zou werken. Laten we die hype-achtige opmerkingen maar snel vergeten en ons concentreren op de overeenkomsten en verschillen van metformine en berberine.

Overeenkomsten:

• Beiden verlagen de nuchtere bloedsuikerspiegels en bloedsuikerpieken;
• Beiden verlagen HbA1C;
• Beiden verlagen LDL-C;
• Beiden verbeteren de BMI-index (gewichtsverlies);
• Beiden zijn ontstekingsremmend;
• Beiden verbeteren de insulinegevoeligheid.

Extra eigenschappen berberine:

• Verlaagt de bloeddruk;
• Verlaagt triglyceriden;
• Verbetert microbioom;
• Nauwelijks bijwerkingen.

Extra eigenschappen metformine:

• Kan ernstige bijwerkingen hebben, met name in maag en darmen (chronische diarree);
• Berooft je van vitamine B12;
• Berooft je van vitamine B11;
• Berooft je van Q10.

En wat zijn de consequenties van die laatste eigenschappen van metformine? Wel, de meest beruchte is wel (diabetische) neuropathie door een tekort aan B12. Maar vitamine B11 en B12 heb je ook nodig voor het vernieuwen van cellen en bij het biochemische proces dat methylering heet. Dat proces is onmisbaar voor ontgiften van de stof homocysteïne, een potentiële bron voor hart- en vaatziekten, kanker, diabetes en osteoporose. Je wilt dus zeker geen gestegen homocysteïneniveaus in je bloed zien. De uitputting van vitamine B11 kan bijdragen aan het ontstaan van met name darmkanker en blaaskanker.[10]

Tenslotte kan een gebrek aan Q10 leiden tot mitochondriale dysfunctie (vermoeidheid), spierpijn, spierklachten en pijn in de gewrichten. Er zijn zelfs suggesties dat een tekort aan Q10 kan leiden tot Alzheimer! Je cellen kunnen nauwelijks energie aanmaken met vermoeidheid als gevolg. Kortom, de voordelen van metformine (gratis) wegen niet op tegen de nadelen. Want wie zit er te wachten op de volgende problemen?

Zo zie je hoe het lichaam een prachtig schouwspel van interactie is tussen stofjes, cellen, organen, enzymen, bacteriën en wat al niet meer. Ondertussen bekruipt mij ook het gevoel dat in de uitspraak ‘alle ziektes beginnen in de darmen’ wel een kern van waarheid schuilt.

Remedie bij darmpoliepen en darmkanker

Naast het verhogen van butyraat, weten we ook dat berberine een rol speelt in het verlagen van TMA (trimethylamine) en TMAO (trimethylamine N-oxide). Ik zal je de biochemie besparen, als je maar onthoudt dat deze stofjes schadelijk zijn voor je gezondheid. Het gaat dan met name om TMAO.

Darmpoliepen (adenomen) zijn goedaardige gezwellen in de darmwand, maar ze gelden als directe voorlopers van de meeste vormen van darmkanker. Uit grootschalige studies blijkt dat een hoge concentratie TMAO in het bloed het risico op darmkanker kan verdubbelen.[11] Vanwege de link tussen darmflora, metabole stoffen en darmpoliepen, hebben oncologen berberine uitgebreid getest in goede onderzoeken onder meer dan duizend patiënten met recent verwijderde darmpoliepen (één tot zes stuks). Dit waren de resultaten bij inname van 2 x 300 mg berberine:

• In de placebogroep kreeg 53% opnieuw poliepen, terwijl in de berberinegroep maar liefst 64% van de patiënten volledig poliep-vrij bleef;
• Het risico op het ontwikkelen van gevaarlijke poliepen (advanced adenomas) werd door berberine gehalveerd van 6% naar 3%.[12]
• De effecten bleken zes jaar na dato nog steeds zichtbaar.[13]

Waarschijnlijk heeft het effect van berberine te maken met Akkermansia, een type bacterië dat in verband wordt gebracht met obesitas en diabetes.

Remedie bij ontstekingen

Als een cel beschadigd raakt door welke oorzaak dan ook, dan komt er een enzym vrij uit de celwand met de naam cyclo-oxygenase (COX). Dat enzym start het ontstekingsproces. Als je dus iets kunt vinden dat dit enzym blokkeert, blokkeer je ook de ontstekingscascade. Je kent wellicht wel ontstekingsremmers als Naproxen, Diclofenac en Ibuprofen. Dat zijn NSAID’s en die remmen in feite de werking van het COX-enzym. De bijwerkingen bij chronisch gebruik van dit soort pijnstillers zijn echter aanzienlijk. Berucht is met name darmschade, maar je kunt ook lezen over hartinfarcten tot en met beroerte en trombose. Geen onschuldige medicijnen dus. Berberine heeft een natuurlijk COX-remmend effect, met name op COX-2. Voor de nerds: COX-1 is een enzym dat altijd in je lichaam aanwezig is en een beschermende functie heeft. Het beschermt je maagslijmvlies en reguleert de doorbloeding van je nieren. COX-2 daarentegen schiet omhoog bij weefselschade, infecties of metabole stress. Het is de grote aanjager van ontstekingen, zwellingen en pijn door de productie van prostaglandine E2. De genoemde middelen werken als ‘een botte bijl’. Ze blokkeren zowel het beschermende COX-1 als het ontstekingsbevorderende COX-2 met bijbehorende prostaglandines. Vandaar dat je altijd maagzuurremmers moet gebruiken bij die medicijnen, want de bescherming van je maag- en darmwand wordt erdoor afgebroken. Gebruik liever berberine, zou ik zeggen.

Remedie bij PCOS[14]

Een aandoening die sterk gerelateerd is aan obesitas en beginnende insulineresistentie, is PCOS (cystes in de eierstokken). Vrouwen met deze aandoening hebben ook een hoger risico op diabetes en hart- en vaatziekten op langere termijn. Berberine blijkt effectief bij te dragen aan het normaliseren van de stofwisseling bij deze vrouwen.

Remedie bij fibromyalgie

Er zijn geen wetenschappelijke onderzoeken te vinden naar de werking van berberine bij fibromyalgie. Gelet op de kennis die ik over dit onderwerp heb, lijkt berberine mij zeker een poging waard om te proberen, als je met deze diagnose bent geconfronteerd. Ik baseer dat op de volgende kennis:

• Er is ooit een wetenschappelijk onderzoek naar het gebruik van metformine bij fibromyalgie op een vreemde manier ingetrokken, terwijl dit wel effect bleek te hebben;
• Fibromyalgie kenmerkt zich door spierpijnen en vermoeidheid; symptomen die een op een te koppelen zijn aan slecht werkende mitochondriën en de aanmaak van energie in de cellen;
• Fibromyalgie lijkt mij een metabolisch probleem te zijn waardoor de energieproductie gefrustreerd is (geraakt). Dat verklaart veel symptomen;
• Mocht fibromyalgie een neurologisch probleem zijn dat veroorzaakt wordt door neuro-inflammatie en centrale sensitisatie (overgevoeligheid voor pijnprikkels), dan heeft berberine daar ook effect op (reductie TNF-alpha en IL-1B) evenals het verminderen van angst;
• Mocht fibromyalgie een relatie hebben met de darmen (prikkelbaar darmsyndroom), COX-2 ontstekingen en het stimuleren van Akkermansiabacteriën, dan zit je met berberine ook goed. Berberine kan deze lekkende ontstekingsstoffen naar het centrale zenuwstelsel bij de bron afkappen.[15]

Ik kan me heel goed voorstellen dat je het overzicht van de talloze functies van berberine een beetje kwijt bent. Daarom som ik ze puntsgewijs nogmaals voor je op:

• Gezond bloedsuiker;
• Gezond hart en hartritme;
• Gezonde vaten;
• Gezonde darmwand;
• Aanmaak van energie;
• Gezond metabolisme: 
  • Obesitas;
  • Niet alcoholische leververvetting;
  • Hyperlipidemie;
  • Jicht (en daardoor veroorzaakte artritis);
  • Diabetes;
• Remedie bij darmpoliepen en darmkanker;
• Remedie bij ontstekingen;
• Remedie bij PCOS;
• Remedie bij fibromyalgie.

Suppletie en doseringen

Stel dat je berberine wilt gebruiken, hoe doe je dat dan? Wat is een veilige dosering? Dat soort vragen behandel ik in deze laatste paragraaf.

Toxiciteit

In Amerika is berberine vrij op de markt verkrijgbaar, zolang er geen medische claims gemaakt worden. Ook in Europa is het niet toegestaan om op de verpakkingen claims te zetten. Dat heeft weer te maken met het feit dat de EFSA vindt dat claims op supplementen op dezelfde manier moeten worden onderbouwd als bij medicijnen, dus met dubbelblinde, gerandomiseerde onderzoeken. Kennelijk tellen al die 13.000-14.000 onderzoeken in PubMed niet mee en mag je opnieuw beginnen. Geen idee wie dat kan financieren. Bijzonder is dat er op dit moment bij de EFSA zelfs een procedure loopt om berberine te verbieden omdat ze geen veilige dagelijkse dosering kunnen vaststellen.

Nu heb ik al geen hoge pet op van dit soort instanties die gefinancierd worden met publiek geld, maar dat geldt dan in het bijzonder wel voor de EFSA. Want wie heeft er een aanzienlijk belang om die hele wereld aan supplementen de nek om te draaien? Wie heeft er geld voor? Ik las op de website van het Farmacotherapeutisch Kompas dat de kosten van Evolocumab (een nieuwe ‘statine’) € 186,39 per injectie bedragen. En een injectie Ozempic kost € 105,59 per 1,5 ml of € 133,12 per 3 ml. Dat is lucratiever dan een pilletje berberine voor € 0,40. En dan te bedenken dat berberine al duizenden jaren gebruikt wordt, er talloze medische onderzoeken naar gedaan zijn….

Er is dus geen Tolerable Upper Intake Level (UL) vastgesteld. De meeste onderzoeken zijn gedaan met een dosering van 1500 mg per dag maximaal. Dus daar zou ik me veiligheidshalve maar aan houden.

Vormen

Berberine is als voedingssupplement verkrijgbaar in verschillende chemische vormen en toedieningsvormen. Omdat pure berberine van nature slecht door de darmwand wordt opgenomen, hebben fabrikanten diverse varianten ontwikkeld om de biologische beschikbaarheid te verbeteren.

De supplementen zijn onder te verdelen in de volgende vormen:

1. De traditionele zoutvormen: om berberine stabiel en oplosbaar te maken in het maag-darmkanaal, wordt het nagenoeg altijd gebonden aan een zout.

• Berberine Hydrochloride (Berberine HCl): Dit is de meest voorkomende en best onderzochte vorm op de markt. Het lost redelijk goed op in maagzuur en is gebruikt in het merendeel van de klinische studies naar diabetes en cholesterol;
• Berberinesulfaat: Een alternatieve zoutvorm die qua werking en opname nagenoeg identiek is aan de HCl-vorm, maar minder vaak wordt aangeboden.

2. Geavanceerde vormen (voor een betere opname). Omdat de traditionele vormen een opnamepercentage van minder dan 1% hebben, zijn er modernere varianten ontwikkeld die claimen significant beter in het bloed te worden opgenomen:

• Berberine Fytosoom (Phytosome): Hierbij is berberine gebonden aan zonnebloem-lecitine (fosfolipiden). Deze structuur bootst een celmembraan na, waardoor de darmwand de berberine veel makkelijker opneemt. Klinische studies tonen aan dat dit de opname tot wel 4 tot 10 keer kan verhogen, waardoor een lagere dosering volstaat.
• Liposomale Berberine: De berberine is ingekapseld in vetachtige bolletjes (liposomen). Dit beschermt de stof tegen maagzuur en helpt de vette celmembranen van de darm te passeren.
• Dihydroberberine (DHB): Dit is een afgeleide vorm (een metaboliet) van berberine. Zodra DHB de darmwand passeert, wordt het door het lichaam omgezet in actieve berberine. Onderzoek wijst uit dat deze vorm tot 5 keer beter biologisch beschikbaar is en significant minder maag-darmklachten (zoals diarree of krampen) veroorzaakt.

3. Pure extracten. Het gaat dan om hoog geconcentreerde, gestandaardiseerde plantenextracten die nagenoeg volledig bestaan uit de actieve stof berberine. In plaats van simpelweg de wortel van een berberine-rijke plant (zoals de Berberis aristata of Berberis vulgaris) te vermalen tot een ruw kruidenpoeder, ondergaat het plantenmateriaal een intensief extractieproces. Hierbij worden de actieve stoffen geïsoleerd, geconcentreerd en gestandaardiseerd. Bij deze pure extracten op de markt moet je letten op de volgende specificaties:

a. De standaardisatie (Purity). Op kwalitatieve supplementen staat vrijwel altijd een standaardisatiepercentage vermeld. Fabrikanten gebruiken hiervoor merknamen of kwaliteitsaanduidingen zoals 97% of 98% pure Berberine HCL. Dit betekent dat van het uiteindelijke extract in de capsule, minimaal 97% daadwerkelijk uit het actieve, zuivere berberine-molecuul bestaat. De overige 2% tot 3% bestaat uit natuurlijke reststoffen uit de plant. Merken zoals het gepatenteerde Rebersa® of Himaberb garanderen deze hoge zuiverheid.

b. De extractieratio (bijvoorbeeld 40:1). Vaak zie je op een puur extract een ratio staan, bijvoorbeeld 40:1 of 5:1. Een ratio van 40:1 betekent dat er maar liefst 40 kilo gedroogde plantenwortel nodig was om uiteindelijk 1 kilo van het pure, hoog geconcentreerde berberine-extract te maken. Het is dus een extreem gecondenseerde vorm van de actieve stof.

Waarom kiest men voor een puur extract?

• Voorspelbare dosering: Bij een ruw, niet gestandaardiseerd wortelpoeder verschilt de hoeveelheid werkzame stof per batch (afhankelijk van het oogstjaar of de grondkwaliteit). Bij een puur extract met 97% standaardisatie weet je exact hoeveel milligram actieve berberine je binnenkrijgt;
• Minder ballaststoffen: Je hoeft geen kilo's plantenvezels te consumeren om aan een therapeutische dosering (zoals de klinisch onderzochte 1000 mg tot 1500 mg per dag) te komen.

Zelfs bij een "100% puur extract" is de berberine omwille van de stabiliteit chemisch gezien bijna altijd gebonden aan een HCl (hydrochloride) of sulfaat-molecuul. Een volledig vrije, losse berberinebase is chemisch te onstabiel om in een supplement te verwerken. ‘Puur extract’ betekent in de supplementenwereld dus simpelweg: een hoog geconcentreerd extract met een maximaal haalbaar gehalte aan berberine-zouten en geen onnodige vulstoffen.

Persoonlijk zou ik wegblijven bij die zogenaamde geavanceerde vormen als fytosoom, liposomaal of DHB. De natuur zal er wel een bedoeling mee hebben dat we het niet in grote hoeveelheden door onze darmen laten opnemen. En gelet op de belangrijkste effecten denk ik dat het vooral in je darmen moet blijven.

Inname

Neem berberine in, direct voorafgaand aan een maaltijd met wat water. Het is wateroplosbaar, maar beter in warm dan in koud water. Je kunt het dus het beste innemen met wat thee of simpel warm water. Misschien kun je er zelfs thee van maken door de capsule in open te maken en in het warme water op te lossen.

Bijwerkingen

Soms worden milde bijwerkingen, zoals misselijkheid, maagklachten of diarree gerapporteerd in de onderzoeken. Heb je dus een gevoelige maag of gevoelige darmen, begin dan rustig met het opbouwen door het nemen van één of zelfs een halve capsule. Als je daaraan gewend bent, bouw je de dosering langzaam op naar 3 x 500 mg per dag bij de maaltijden. Of net zoveel als je ervan kunt verdragen zonder klachten. Liever langdurig een lage dosering gebruiken, dan geforceerd een hoge.

Mocht je al (veel) medicijnen gebruiken voor hoge bloeddruk, cholesterol, diabetes, bloedverdunners of ‘pijn op de borst’, neem dan contact op met een gezondheidsprofessional. Sommige medicijnen zijn relatief veilig af te bouwen (met behulp van een bloeddrukmeter bijvoorbeeld), terwijl anderen bijna niet af te bouwen zijn zonder (grote) gezondheidsrisico’s.

Interacties

De belangrijkste interacties ontstaan tussen medicijnen en berberine. Dat is wel een punt van aandacht. Doordat berberine de afbraakenzymen remt (CYP3A4, CYP2D en CYP2C9) breekt je lichaam andere medicijnen trager af, waardoor de medicijnspiegels in je bloed kunnen stijgen tot gevaarlijke levels. In ieder geval niet gebruiken zonder overleg met je arts bij:

• Ciclosporine of tracromilus;
• Statines (met name simvastatine en lovastatin);
• Insuline, gliclazide, tolbutamide en metformine;
• Bloedverdunners (met name warfarine);
• Diltiazem, amlodipine, bètablokkers en digoxine;
• Bloeddrukverlagers die eindigen op ‘artan’.

Als je dus op berberine wilt overgaan, moet je eerst met deze medicijnen verantwoord kunnen stoppen, voordat je overstapt op berberine. Consulteer altijd in het geval van medicijnen een voorschrijvend arts of apotheker.

Contra-indicaties

Niet gebruiken bij zwangerschap. Niet gebruiken bij het geven van borstvoeding. Niet geschikt voor kleine kinderen.

Tot slot

Zelden heb ik een blog over een supplement geschreven dat zo krachtig werkt en zoveel gezondheidseffecten heeft. In onze Westerse cultuur is een werkelijke epidemie aan de gang van overgewicht, vermoeidheid, obesitas, hoge bloeddruk, (pre)diabetes en hart- en vaatziekten. Allemaal te linken aan een gebrekkige stofwisseling, eenzijdige voeding en (beginnende) insulineresistentie. En bij die laatstgenoemde zit weer een relatie met kanker. Voordat je dus aan medicijnen begint om een of meer van deze problemen te bestrijden, zou ik me wel een paar keer ‘achter de oren krabben’.  Ten eerste bestrijden die medicijnen alleen de symptomen en niet de oorzaak. Ten tweede krijg je er gratis (soms op langere termijn) talloze, maar dan ook talloze bijwerkingen bij. Waarvoor je weer nieuwe medicijnen nodig hebt. En voordat je het weet, eindig je in polyfarmacie met alle gevolgen van dien. Doe er je voordeel mee!

Disclaimer

Medische informatie wordt alleen verstrekt als informatiebron en mag niet worden gebruikt of vertrouwd voor diagnostische of behandelingsdoeleinden. De informatie is niet bedoeld als patiëntenvoorlichting, creëert geen relatie tussen patiënt en orthomoleculair adviseur en/of INNR B.V. en mag niet worden gebruikt als vervanging voor professionele diagnose en behandeling. Raadpleeg uw zorgverlener voordat u beslissingen over uw gezondheid neemt of voor advies over een specifieke medische aandoening. INNR B.V. is niet aansprakelijk voor enige schade, verlies, letsel of aansprakelijkheid op welke manier dan ook geleden als gevolg van uw vertrouwen op de informatie uit dit document.